Şema Terapide

 Şema Terapide Mod Türleri 

Amerikalı psikolog Jeffrey Young, yaptığı araştırmalar sonucunda bireylerin yaşam boyu edindikleri şemaların bir araya gelerek “mod” adı verilen duygusal durumları oluşturduğunu öne sürmüştür. Young’a göre, mod terapisi aracılığıyla bu sağlıksız modlar fark edilip dönüştürülebilir. Young, modları dört ana kategori altında toplamıştır:

1. Çocuk Modları

“Çocuk modu” terimi, bireylerin yetişkin yaşantılarında dahi çocukluk dönemlerine özgü tepkiler sergileyebilmelerini ifade eder. Bu davranışlar, genellikle çocuklukta öğrenilen kalıpların tekrarından ibarettir. Mod terapisinde “çocuk” kavramı, gerçek yaşa değil, duygusal tepkilerin kökenine işaret eder.

a. İncinmiş Çocuk Modu:
Bu modda birey, kendisini değersiz, terk edilmiş, yalnız veya sevilmeyen biri gibi hisseder. Bu duyguların kaynağı genellikle çocuklukta yaşanan ihmal, sevgisizlik, ayrılıklar, istismar ya da güvensiz ortamlar olabilir.

b. Kızgın Çocuk Modu:
Kızgın çocuk modunda birey, olaylara karşı yoğun öfke ve saldırganlıkla tepki verir. Bu öfke, çoğu zaman “incinmiş çocuk” modunun ardından ortaya çıkar. Kişi, çaresizlik hissiyle baş edemediğinde tepkisini öfke patlamaları, hakaretler veya saldırgan davranışlarla dışa vurabilir.

c. Dürtüsel Çocuk Modu:
Bu modda birey, duygularıyla hareket eder ve davranışlarının sonuçlarını düşünmeden eyleme geçebilir. “Önce yapar, sonra düşünür” yaklaşımı bu modun belirgin özelliğidir. Bu nedenle hem kendisine hem çevresine zarar verebilir. Dürtüsel davranışların temelinde genellikle sınırların net olmadığı, disiplinin eksik olduğu ya da aşırı hoşgörülü bir çocukluk ortamı bulunabilir.

d. Mutlu Çocuk Modu:
Bu mod, kişinin kendisini sevilen, değerli ve anlaşılmış hissettiği sağlıklı bir duygulanımı ifade eder. Birey bu durumda neşeli, yaratıcı ve içten olur. Şema terapinin amaçlarından biri, bireyin “mutlu çocuk” modunu daha sık yaşayabilmesini sağlamaktır.

2. Uyum Bozucu Ebeveyn Modları

Bu modlarda “ebeveyn” kavramı, gerçek ebeveynleri değil; bireyin kendisine karşı ebeveynvari, eleştirel veya talepkâr tutumlarını temsil eder.

a. Cezalandırıcı Ebeveyn Modu:
Bu modda birey, yaptığı hatalar nedeniyle cezayı hak ettiğine inanır. Kendine karşı acımasız davranabilir, sevilmeyi veya affedilmeyi hak etmediğini düşünebilir. Bu durum, bireyin kendisini sürekli eleştirmesine ve sevgiden mahrum bırakmasına yol açar.

b. Başarı Odaklı Talepkâr Ebeveyn Modu:
Bu modda birey, kendisinden çok yüksek beklentilere sahiptir. Ancak mükemmel olduğunda değerli hisseder. Başarıya ulaşmadan dinlenmeyi veya keyif almayı hak etmediğini düşünür. Bu nedenle kendisini sürekli baskı altında tutabilir ve çevresine karşı da kontrolcü davranabilir.

c. Duygu Odaklı Talepkâr Ebeveyn Modu:
Bu modda birey, kendi ihtiyaçlarından çok başkalarının duygusal ihtiyaçlarına odaklanır. Başkalarını mutlu etme çabasıyla kendi sınırlarını ihmal eder. Fedakârlık, bu modun en belirgin özelliğidir ve zamanla bireyin tükenmesine neden olabilir.

3. Uyum Bozucu Başa Çıkma Modları

Bu modlar, bireyin etkinleşen şemalarla başa çıkmak için geliştirdiği savunma biçimleridir. Genellikle üç temel şekilde görülür: teslim olma, aşırı telafi ve kaçınma.

a. Teslim Olma Modu:
Bu durumda kişi, çatışmalardan ve dışlanmaktan kaçınmak için sürekli uyum sağlar. Başkalarını memnun etmeye çalışır, kendi ihtiyaçlarını geri planda tutar. “Sorun çıkmasın” düşüncesiyle kendi duygularını bastırabilir ve karşı tarafın baskın olmasına izin verebilir.

b. Aşırı Telafi Modu:
Birey, kendisine dair olumsuz inançlarını (örneğin “yetersizim”, “değersizim”) telafi etmek için tam tersine davranışlar sergiler. Sevilmediğini düşünen biri, sürekli başkalarının onayını kazanmaya çalışabilir. Bu çaba, kısa vadede işe yarasa da uzun vadede yorucu ve sürdürülemez hale gelir.

c. Kaçınma Modu:
Kaçınma modunda kişi, stres yaratan durumlardan uzak durmayı tercih eder. Bu durum, genellikle çocuklukta aşırı eleştirilen bireylerde görülür. Eleştirilmekten korkan birey, başarısız olma ihtimaliyle yüzleşmek yerine denemekten vazgeçer ve pasif bir tutum sergiler.

Bu dört mod kategorisi, şema terapinin temel yapı taşlarını oluşturur. Terapinin amacı, bireyin sağlıksız modlarını fark ederek “mutlu çocuk” ve “sağlıklı yetişkin” modlarını güçlendirmesidir.